Հայերեն   English
 
   25.02.2019

Արցախի Հանրապետության Մարդու իրավունքների պաշտպանի հայտարարությունը Սումգայիթի հայերի կոտորածների 31-րդ տարելիցի առթիվ



Արցախի Հանրապետության Մարդու իրավունքների պաշտպան Արտակ Բեգլարյանը հայտարարություն է տարածել՝ 1988թ. փետրվարին Ադրբեջանի կողմից Սումգայիթում կազմակերպված հայերի կոտորածների 31-րդ տարելիցի առթիվ: Հայտարարության տեքստը՝ ստորև.

  1. 1988թ. փետրվարին Հայաստանին վերամիավորվելու պահանջով Արցախում տեղի ունեցած խաղաղ հանրահավաքներից հետո փետրվարի 27-29-ը Սումգայիթ քաղաքում Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից կազմակերպվեց և իրականացվեց հայ ազգաբնակչության զանգվածային կոտորած, որն ուղեկցվում էր առանձնակի դաժանությամբ՝ խոշտանգումներ, խեղումներ, ողջ ու սպանված մարդկանց հրկիզում, խմբակային բռնաբարումներ և այլն: Միայն իր ազգային պատկանելիության համար Սումգայիթի 18 հազարանոց հայությունը ենթարկվեց բռնարարքների, որոնց հետևանքով զանգվածայնորեն խախտվեցին հայերի կյանքի, խոշտանգումներից ու խտրականությունից զերծ լինելու, ազատության ու անվտանգության, սեփականության, արդար դատաքննության և մի շարք այլ իրավունքներ:
  2. Սումգայիթում հայերի կոտորածը կազմակերպված է եղել պետական մակարդակով, ինչը վկայող բազմաթիվ փաստեր են առկա: Ջարդերին նախորդող հանրահավաքներում քաղաքի իշխանությունը հավաքված ամբոխին բացահայտ բռնարարքների էր դրդում, որոնք արդեն հաջորդ օրերին վերածվեցին վայրագ գործողությունների՝ կողմնորոշվելով հայերի բնակության հասցեների նախօրոք պատրաստված ցուցակներով: Բազմաթիվ փաստեր ու վկայություններ կան այն մասին, որ ադրբեջանական ոստիկանությունը ոչ միայն բացարձակ անգործության էր մատնված, այլ նաև շատ դեպքերում աջակցել և ուղղորդել է մարդասպանների խմբերին: Թեև Սումգայիթ քաղաքն ընդամենը 25 կիլոմետր հեռավորության վրա էր գտնվում մայրաքաղաք Բաքվից, սակայն խորհրդային զորքը միջամտեց և դադարեցրեց կոտորածը միայն երեք օր անց: 1988թ. գործող Ադրբեջանական ԽՍՀ գլխավոր դատախազ Իլիաս Իսմայիլովը 2003թ. հայտարարել է. «(Սումգայիթի) կոտորածները հրահրողները ներկայումս նստած են Միլի մեջլիսում՝ (Ադրբեջանի խորհրդարանում)՝ պատգամավորական մանդատները գրպաններում» (աղբյուր՝ «Զերկալո» թերթ, Ադրբեջան, 21 փետրվարի, 2003թ.):
  3. Ադրբեջանական և ԽՍՀՄ իշխանությունները բոլոր ջանքերը գործադրել են թաքցնելու սպանությունների հիմնական դեպքերը՝ պաշտոնապես ներկայացնելով միայն 26 զոհի անուն: Այնինչ, օրինակ, կինոռեժիսոր Անդրեյ Կոնչալովսկին «Հեյդար Ալիև։ Իշխանության բեռը» ֆիլմում, որը նկարահանվել էր Ադրբեջանի պատվերով, վկայում է. «Միայն մեկ գիշերվա ընթացքում արդյունաբերական կենտրոն Սումգայիթում ավելի քան 100 հայ է սպանվել»։ Իսկ ռուս դիվանագետ և գրող Վիկտոր Կրիվոպուսկովը «Ըմբոստ Ղարաբաղ» գրքում գրում է. «Հազվադեպ էր պատահում, որ որևէ մեկը դանակի կամ կացնի հարվածից զոհվեր միանգամից։ Մեծամասնության առջևում տառապալի ծաղրանքն էր։ Չէին խնայում ո՛չ ծերերին, ո՛չ երեխաներին։ Երեք օրվա ընթացքում սպանվել է մի քանի հարյուր հայ։ Ճշտել զոհվածների ստույգ թիվն այդպես էլ չհաջողվեց»:
  4. Կատարված իրադարձությունների վերաբերյալ 1988թ. հուլիսի 7-ին Եվրոպական խորհրդարանն ընդունել է ադրբեջանահայության կոտորածները դատապարտող բանաձև, որում ասվում է. «Նկատի ունենալով Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի՝ Հայաստանի մաս հանդիսանալու պատմական իրողությունը (մարզի բնակչության 80%-ը կազմում են հայերը), ինչպես նաև 1923թ.-ին այս մարզը կամայական որոշմամբ Ադրբեջանին միացնելու հանգամանքը, ինչպես նաև 1988թ. փետրվարին ադրբեջանական Սումգայիթ քաղաքում հայերի կոտորածը, նկատի ունենալով, որ Ադրբեջանում վատթարացող քաղաքական իրավիճակի պատճառով տեղի ունեցան հայերի զանգվածային սպանություններ Սումգայիթում և բռնություններ Բաքվում, ինչի հետևանքով հայերի համար վտանգավոր է ապրել Ադրբեջանում՝ (Եվրոպական խորհրդարանը) դատապարտում է Ադրբեջանում հայ ցուցարարների հանդեպ բռնություններն ու ճնշումները»: Խաղաղության Նոբելյան մրցանակակիր Անդրեյ Սախարովը նշել է. «Եթե նախքան Սումգայիթը որևէ մեկը կասկած ուներ, որ Լեռնային Ղարաբաղը պետք է պատկանի Ադրբեջանին, ապա այդ ողբերգությունից հետո ոչ ոք բարոյական իրավունք չունի այդպիսի բան պնդելու» (աղբյուր՝ «Բաց նամակ Մ. Գորբաչևին», «Նեզավիսիմայա գազետա» թերթ, 27 հոկտեմբերի, 1992թ.): Սումգայիթի կոտորածի վերաբերյալ ավելի մանրամասն փաստերի և արձագանքների կարելի է ծանոթանալ karabakhrecords.info կայքում:
  5. Սումգայիթում կազմակերպված մարդկության դեմ հանցագործությունը պատասխան էր արցախահայության խաղաղ ցույցերին, որոնք ուղղված էին ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի իրացմանը: Բացի այդ, ադրբեջանական իշխանությունները, որպես օրինակ ունենալով հայաթափված Նախիջևանը, շարունակում էին իրագործել իրենց կողմից մշակված հայության էթնիկ զտման քաղաքականությունը, որը սաստկացավ հատկապես Սումգայիթի դեպքերից հետո: Այդ քաղաքականության շրջանակներում 1988-1990թթ. Ժամանակահատվածում Ադրբեջանի Կիրովաբադ, Բաքու և մի շարք այլ քաղաքներում ու Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզում, ԽՍՀՄ իշխանությունների իմացությամբ ու թողտվությամբ, սպանվեցին հազարավոր և բռնագաղթեցին շուրջ 500,000 հայեր:
  1. Դրան հաջորդող տարիներին (ներառյալ՝ 1991-1994թթ. Ադրբեջանա-ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ) նույնպես Ադրբեջանի կողմից շարունակվել է հայերի էթնիկ զտման քաղաքականությունը, որը, ըստ մեր վերլուծության, լիովին համապատասխանում է ՄԱԿ-ի 1948թ. «Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և պատժելու մասին» կոնվենցիայով սահմանված ցեղասպանության հանցագործության իրավական ձևակերպմանը: Ավելին, բացի հարյուրհազարավոր ադրբեջանահայության հայրենազրկումից, մեր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նրանց սեփականության, ազատ տեղաշարժի և մի շարք այլ իրավունքներ շարունակաբար մնում են խախտված, և շատերն առ այսօր կրում են այդ քաղաքականության ֆիզիկական, հոգեբանական ու նյութական հետևանքները:
  2. Կատարված հանցագործությունները մինչ օրս պատշաճ իրավական գնահատական չեն ստացել և փաստացի մնացել են անպատիժ, ինչի հետևանքներից է նաև ներկայումս Ադրբեջանի Հանրապետության կողմից հայատյացության պետական քաղաքականության իրականացումը: Դրա զոհերն են շարունակում դառնալ ոչ միայն ադրբեջանահայությունն ու Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) Հանրապետության բնակչությունը, այլև հայ ազգի բոլոր ներկայացուցիչները և Արցախ այցելող օտարերկրացիները: Հիշեցնենք, որ Ադրբեջանի հայատյացության քաղաքականության վերաբերյալ Արցախի Հանրապետության Մարդու իրավունքների պաշտպանը 2018թ. հրապարակել է հատուկ զեկույց՝ ներկայացնելով դրա դրսևորման կոնկրետ օրինակներ և վերաբերելի միջազգային իրավունքի վերլուծություն:
  3. Ադրբեջանական հասարակության մեջ սերմանված հայատյացության դրսևորման ակտիվ փուլ արձանագրվեց նաև 2016թ. ապրիլին Արցախի վրա Ադրբեջանի լայնածավալ հարձակման ժամանակ, և Մարդու իրավունքների պաշտպանն իր փաստահավաք առաքելության շրջանակներում 2016թ. հատուկ զեկույցով ներկայացրել է քաղաքացիական ու զինվորական անձանց սպանության, գլխատման, խոշտանգման և իրավունքների խախտման ու պատերազմական հանցագործությունների մի շարք այլ դեպքեր: Հատկանշական է, որ այդպիսի հանցագործություններ կատարած ադրբեջանցի զինվորականներն այնուհետև պարգևատրվել ու խրախուսվել են Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից:
  4. Պաշտպանը կոչ է անում միջազգային հանրությանը պատշաճ իրավական գնահատական տալ 1988թ. փետրվարին Սումգայիթում կատարված բռնություններին՝ համաձայն միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունքների և նորմերի, ինչպես նաև գործուն միջոցներ ձեռնարկել ներկայումս Ադրբեջանում շարունակվող հայատյացության քաղաքականության դադարեցման ուղղությամբ: Ռասիստական ատելության այդ ճանապարհը ոչ միայն հակասում է միջազգային իրավունքի հանրահայտ սկզբունքներին, այլև ավելի ու ավելի է հեռացնում երկու ժողովուրդներին հակամարտության կարգավորումից և տևական խաղաղությունից:

 


Statement by the Artsakh Republic Ombudsman on the 31st anniversary of the massacres of Armenians in Sumgait

 

Human Rights Ombudsman of the Republic of Artsakh Artak Beglaryan issued a statement on the 31st anniversary of the massacres of Armenians organized by Azerbaijan in Sumgait in February 1988. The text of the statement is presented below:

  1. After 1988 February peaceful demonstrations taken place in Artsakh with the demand of reunification with Armenia, on the 27-29th of February, in the city of Sumgait the Soviet Azerbaijan organized and carried out massacres of the Armenian population, accompanied by brutality, torture, ill-treatment, allegations of mass killings, group rape, etc. For their national affiliation 18,000 Armenians of Sumgait were subjected to violence, which resulted in massive breaches of their rights to life, not being tortured and discriminated against, liberty and security, property, fair trial, among others.
  2. The massacres of Armenians in Sumgait was organized at the state level, which is proven by many facts. During demonstrations prior to the massacre, the city authorities pushed the crowd into open violence, which in the following days turned into violent acts, oriented to the premade lists of the addresses of Armenians. There are numerous evidences that the Azerbaijani police was not only absolutely inactive in terms of prevention, but also in many cases assisted and directed the assassins՝ groups. Though the city of Sumgait was on a distance of only 25 kilometers from the capital city Baku, the Soviet Army interfered and stopped the massacres only three days later. Ilias Ismailov, Azerbaijan SSR acting Prosecutor General in 1988, stated in 2003 the following: “Those responsible for inciting the pogroms (in Sumgait), are now sat in Milli Majlis [Azerbaijani Parliament] with parliamentary mandates in their pockets” (Source: ‘Zerkalo’ Newspaper, Azerbaijan, 21 February, 2003).
  3. The Azerbaijani and USSR authorities made every effort to hide the main cases of murders, stating only 26 victims. Meanwhile, film director Andrey Konchalovsky says in his "Heydar Aliyev: The Burden of Power" film, shot by Azerbaijan՝s order: "Over a night, more than 100 Armenians have been killed in industrial center Sumgait." Russian diplomat and writer Victor Krivopuskov writes in the book titled “The Resisting Karabakh”: "It occurred rarely that anyone would be killed by a knife or an axe straight away. Before the great tribulation, it was a mockery of suffering. They did not spare the elderly or the children. Several hundreds of Armenians have been killed in three days. To clarify the exact number of the dead was impossible.”
  4. On the events taken place in 1988 in Azerbaijan, on the 7th of July, 1988, the European Parliament passed a resolution condemning the massacres of the Armenians of Azerbaijan, which says: "Taking into account the fact that the autonomous region of Nagorno-Karabakh has historically been part of Armenia (80% of the region՝s population is Armenian), as well as the fact of the unilateral decision to give this region to Azerbaijan taken in 1923, taking into consideration the fact that the massacres of Armenians in Sumgait and violence in Baku caused a worsening political situation in Azerbaijan, which is a danger for Armenians in Azerbaijan, (European Parliament) condemns the violence and pressure on the Armenian protesters in Azerbaijan.” Andrei Sakharov, Nobel Peace Prize Laureate, said: “If anyone was in doubt before Sumgait whether Nagorno-Karabakh should belong to Azerbaijan, then after this tragedy no-one can have the moral right to insist that it should” (Source: “The Open Letter to M. Gorbachev,” “Nezavisimaya Gazeta” newspaper, 27 October, 1992). More detailed facts and comments about the Sumgait massacres can be found on the karabakhrecords.info website.
  5. The crime against humanity organized in Sumgait was a response to the peaceful demonstrations of the Artsakh Armenians aimed at the realization of their right to self-determination. Besides, the Azerbaijani authorities, as an example of the Armenian-populated Nakhijevan, continued to implement the policy of ethnic cleansing of Armenians, which was intensified especially after the Sumgait events. Within the framework of that ethnic cleansing, during 1988-1990, thousands of Armenians were killed and about 500,000 Armenians were deported from Azerbaijani Kirovabad, Baku and other cities, as well as from the Nagorno-Karabakh Autonomous Oblast, with knowledge and permission of the USSR authorities.
  6. In subsequent years (including during the 1991-1994 Azerbaijan-Karabakh war), Azerbaijan continued the policy of ethnic cleansing of Armenians, according to our analysis, which is in full compliance with the legal formulation of the genocide perpetrated under the UN 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide. Moreover, our research shows that apart from the depatriation of hundreds of thousands of Azerbaijani Armenians, their rights to property and free movement, among others, have also been violated on a continuous basis. Many of these Armenians still bear the physical, psychological and material consequences of that policy.
  7. Those committed crimes have not received relevant legal assessment and have remained unpunished, which led to the implementation of the official anti-Armenian hatred policy pursued by the Republic of Azerbaijan. The victims of that policy are not only Azerbaijani Armenians and the population of the Republic of Artsakh (Nagorno Karabakh), but also all Armenians worldwide, as well as foreigners visiting Artsakh. As a reminder, the Artsakh Republic Human Rights Ombudsman published a special report in 2018 on the Azerbaijani anti-Armenian hatred policy, presenting concrete examples of its manifestation and relevant international law analysis.
  8. An active stage of manifestation of Armenophobia in the Azerbaijani society was also recorded in April 2016 - during the large-scale attack of Azerbaijan on Artsakh. The Human Rights Ombudsman, within the framework of his fact-finding mission, presented a report in 2016 on killings, beheadings, tortures and other cases of war crimes and human rights violations against civilians and military servicemen of Artsakh. It is noteworthy that the Azerbaijani servicemen, who have committed such crimes, were later rewarded and encouraged by the Azerbaijani authorities.
  9. The Ombudsman urges the international community to give a proper legal assessment to the 1988 February massacres in Sumgait, in accordance with the fundamental principles and norms of international law, as well as to take action to end the ongoing anti-Armenian hatred policy. This path of racial hatred not only contradicts the well-known principles of international law, but also takes the two peoples away from conflict resolution and lasting peace.

 


Заявление омбудсмена Республики Арцах в связи с 31-й годовщиной армянской резни в Сумгаите

 

Омбудсмен Республики Арцах Артак Бегларян выступил с заявлением в связи с 31-й годовщиной армянской резни, организованной в феврале 1988-го года Азербайджаном в г. Сумгаите. Текст заявления приводится ниже:

  1. После состоявшегося в феврале 1988-го года в Арцахе мирного митинга с требованием о воссоединении с Арменией, 27-29 февраля в городе Сумгаит власти советского Азербайджана организовали и осуществили массовую резню армянского населения, сопровождавшуюся особой жестокостью, истязаниями, изувечением, сжиганием живых и уже убитых людей, групповым изнасилованием и т.д.. Только из-за национальной принадлежности 18 000 сумгаитских армян подверглись насилию, вследствие чего были массово нарушены права армян на жизнь, на ограждение от пыток и дискриминации, на свободу и безопасность, на собственность, на справедливое судебное разбирательство, и многие другие права.
  2. Резня армян в Сумгаите была организована на государственном уровне, о чём свидетельствует множество фактов. Во время митингов перед массовыми погромами городские власти толкали собравшуюся толпу на открытое насилие, которое в последующие дни переросло в жестокие действия против армян в соответствии с заранее составленными списками адресов их проживания. Имеются многочисленные факты и доказательства, что азербайджанская полиция не только абсолютно бездействовала, но и во многих случаях содействовала и направляла группы человекоубийц. Хотя город Сумгаит находился всего в 25-ти километрах от столицы Баку, советская армия вмешалась и остановила резню только через три дня. 1988 году генеральный прокурор Азербайджанской ССР Ильяс Исмаилов объявил: “Виновники, подстрекавшие людей к погромам (в Сумгаите), в данный момент сидят в Милли Меджлисе (в парламенте Азербайджана), нося в карманах депутатские мандаты” (источник: газета "Зеркало", Азербайджан, 21.02. 2003г.).
  3. Власти Азербайджана и СССР приложили все усилия, чтобы скрыть основные случаи убийств, официально представив только имена 26 жертв. Между тем, к примеру, кинорежиссер Андрей Кончаловский в фильме «Бремя власти – Гейдар Алиев», который был снят по заказу Азербайджана, свидетельствует: «Только за одну ночь в промышленном центре Сумгаите было убито более 100 армян». А российский дипломат и писатель Виктор Кривопусков пишет в книге «Мятежный Карабах»: «Редко кому пришлось погибнуть сразу от удара топора или ножа. Большинство ждали мучительные издевательства. Не жалели ни стариков, ни детей… За три дня было убито несколько сот армян. Уточнить точное число погибших так и не удалось».
  4. О произошедших событиях Европейский парламент принял 7 июля 1988-го года осуждающую массовую резню армян Азербайджана резолюцию, в которой говорится: «Принимая во внимание тот факт, что Нагорный Карабах исторически являлся частью Армении, что более 80% его населения – армяне, что этот район аннексирован Азербайджаном в 1923-ем году, что в феврале 1988-го армяне пострадали от зверств, учиненных в азербайджанском городе Сумгаит; принимая во внимание тот факт, что ухудшение политической ситуации, приведшей к массовым убийствам армян в Сумгаите и убийствам в Баку, опасно для армян, проживающих в Азербайджане, (Европарламент) осуждает зверство и насилие, осуществленные по отношению к армянам, выражавшим свое несогласие в Азербайджане». Лауреат Нобелевской премии Андрей Сахаров отметил: "Если раньше кто-то сомневался, что Нагорный Карабах должен принадлежать Азербайджану, то после этой трагедии никто не имеет морального права утверждать, что он должен" (источник: открытое письмо М. Горбачеву, "Независимая газета", 27.10.1992г.). Более подробные факты и комментарии по поводу резни в Сумгаите можно найти на сайте karabakhrecords.info.
  5. Преступление против человечества, организованное в Сумгаите, стало ответом на мирные демонстрации арцахских армян, направленные на реализацию права народов на самоопределение. Кроме того, азербайджанские власти, имея пример армянонаселенного Нахичевана, продолжали проводить разработанную ими политику этнической чистки армян, которая особенно усилилась после сумгаитских событий. В рамках данной политики в период с 1988-го по 1990-ые годы в азербайджанских городах Кировабад, Баку и в ряде других городов, а также в Нагорно-Карабахской автономной области с ведома и при попустительстве властей СССР были убиты тысячи и насильственно переселены около 500 000 армян.
  6. В последующие годы (в том числе во время азербайджано-карабахской войны 1991–1994 годов) Азербайджан продолжал политику этнической чистки армян, которая, согласно нашему анализу, полностью соответствует правовой формулировке геноцида, установленной Конвенцией ООН 1948-го года «О предупреждении преступления геноцида и наказании за него». Более того, наши исследования показывают, что помимо депортации сотен тысяч армян Азербайджана, их права на собственность, свободное передвижение и ряд других прав продолжают оставаться нарушенными, и многие по сей день несут на себе физические, психологические и материальные последствия этой политики.
  7. Совершенные преступления по сей день не получили соответствующей правовой оценки и фактически остались безнаказанными, одним из последствий чего является проводимая в настоящее время Азербайджанской Республикой официальная политика армяноненавистничества. Жертвами этой политики продолжают становиться не только бывшее армянское население Азербайджана и граждане Республики Арцах (Нагорно-Карабахской Республики), но и все армяне, а также иностранцы, посещающие Арцах. Напомним, что Защитник прав человека Республики Арцах в 2018-ом году опубликовал специальный доклад об антиармянской политике Азербайджана, в котором представлены конкретные примеры ее проявления и соответствующий анализ международного права.
  8. Активная стадия проявления армянофобии в азербайджанском обществе была зафиксирована и в апреле 2016-го года – в период широкомасштабного нападения Азербайджана на Арцах. В 2016-ом году в рамках своей миссии по установлению фактов Защитник прав человека представил специальный доклад об убийствах, обезглавливании, пытках и других случаях военных преступлений и нарушений прав человека в отношении гражданских лиц и военнослужащих Арцаха. Примечательно, что азербайджанские военнослужащие, совершившие такие преступления, были впоследствии вознаграждены и поощрены со стороны властей Азербайджана.
  9. Омбудсмен призывает международное сообщество дать надлежащую правовую оценку совершенному в Сумгаите в феврале 1988-го года насилию, в соответствии с основополагающими принципами и нормами международного права, а также принять эффективные меры по прекращению проводимой антиармянской политики. Этот путь расовой ненависти не только противоречит хорошо известным принципам международного права, но и все больше отдаляет два народа от разрешения конфликта и установления стабильного мира.